Samotność to dziś jedno z najpoważniejszych wyzwań społecznych w Polsce — szczególnie w kontekście osób starszych. Badania pokazują, że wśród seniorów często występuje umiarkowane i wysokie poczucie samotności, które ściśle wiąże się z większym ryzykiem depresji, lęku i pogorszenia kondycji psychicznej. W jednej z polskich analiz aż ponad połowa osób w wieku 60+ deklarowała umiarkowaną samotność, a znaczna część zgłaszała nasilenie tych uczuć w czasie pandemii COVID-19 ze względu na ograniczenia kontaktów i izolację społeczną.
Choć problem samotności dotyka szczególnie starszych, nie ogranicza się do tej grupy. Według badań z Europy, osoby z młodszych pokoleń także doświadczają samotności na wysokim poziomie: nawet około 40 % osób w wieku 16–24 lat zgłasza uczucie osamotnienia.
To pokazuje, że samotność to zjawisko międzypokoleniowe — od seniorów po młodych dorosłych — które ma konsekwencje zdrowotne, społeczne i ekonomiczne.
Lekcja z Japonii: minister ds. samotności w praktyce
W obliczu narastającego problemu samotności rządy niektórych krajów podjęły odważne kroki instytucjonalne. Jednym z najbardziej znanych przykładów jest Japonia, która w lutym 2021 r. powołała tzw. ministerstwo ds. samotności — stanowisko w rządzie odpowiadające za przeciwdziałanie izolacji społecznej i jej skutkom.
Premier Yoshihide Suga powołał na to stanowisko Tetsushiego Sakamoto w odpowiedzi na wzrost liczby samobójstw po raz pierwszy od 11 lat, który zdaniem rządu był częściowo związany z pandemią i narastającą izolacją społeczną. Celem ministra było m.in.:
- identyfikowanie osób samotnych lub zagrożonych izolacją,
- koordynowanie działań między resortami w celu przeciwdziałania samotności,
- tworzenie strategii społecznej integracji i więzi społecznych.
Obecnie w Japonii stanowisko ministra ds. samotności (lub ministra ds. samotności i izolacji społecznej) nie jest stale aktywnym resortem ministerialnym, lecz zostało powołane w 2021 r. przez premiera Yoshihide Sugę jako specjalna funkcja w ramach gabinetu.
Japonia nie była pierwsza — wcześniej, w 2018 r. Wielka Brytania jako pierwszy kraj na świecie powołała specjalnego ministra do spraw samotności, po obserwacji, że miliony Brytyjczyków czują się regularnie osamotnione.
W Japonii takie rozwiązanie miało być odpowiedzią na wieloaspektowy kryzys społeczny, obejmujący starzejącą się populację, wzrost liczby samotnych gospodarstw domowych, ale też problemy młodszych kobiet i osób w średnim wieku, które w czasie pandemii doświadczyły nasilenia izolacji.
Czy polityka ta „się udała”? Ocena efektywności jest wciąż trudna — wiele działań opiera się na współpracy między administracją a organizacjami pozarządowymi i lokalnymi inicjatywami, a kompleksowe dane o zmianie poziomu samotności w Japonii są wciąż analizowane — co wskazuje, że sam minister to dopiero pierwszy krok, a nie kompleksowe rozwiązanie.
Czy Polska potrzebuje ministra ds. samotności?
Patrząc na dane i realia społeczno-demograficzne, odpowiedź wydaje się być bardziej złożona niż tylko „tak” lub „nie”.
Dlaczego problem w Polsce jest poważny
- Samotność wśród starszych Polaków jest powszechna — w badaniach niemal 2/3 osób w wieku 60+ deklarowało umiarkowaną samotność, która często towarzyszy lękowi i depresji.
- Sama izolacja społeczna staje się pandemią ukrytą: osoby żyjące samotnie częściej doświadczają problemów zdrowotnych, wyższych kosztów opieki i zmniejszonego dobrostanu.
- Problemy młodszych pokoleń — choć często mniej widoczne — również narastają: aż około 40 % młodych dorosłych wskazuje na uczucie samotności, co ma poważne konsekwencje psychologiczne i społeczne.
Argumenty za ministrem ds. samotności
- Skala problemu — samotność jest dziś realnym zagrożeniem zdrowia publicznego i może mieć wpływ na zwiększone ryzyko depresji, chorób serca, a nawet śmierci przedwczesnej.
- Koordynacja polityki społecznej — odpowiedzialny minister mógłby łączyć działania wielu resortów: zdrowia, pracy, polityki społecznej, edukacji i lokalnych instytucji opieki.
- Podniesienie świadomości społecznej — minister mógłby zwiększyć widoczność problemu i promować rozwiązania oparte na danych.
Argumenty przxeciw
- Ryzyko biurokratyzacji problemu — samotność to zjawisko społeczne, które wymaga działań lokalnych, społecznych i obywatelskich, a nie tylko centralnej administracji.
- Koszty i efektywność — nie jest jasne, czy powołanie ministra poprawi sytuację bardziej niż dobrze sfinansowane programy społeczne, zdrowotne i lokalne inicjatywy.
- Samotność ma wiele przyczyn — od strukturalnych zmian demograficznych, przez migrację wewnętrzną, po styl życia i działanie mediów cyfrowych — co oznacza, że pojedyncze ministerstwo może mieć ograniczony wpływ.
Polska stoi dziś przed poważnym wyzwaniem społecznym, jakim jest samotność — zarówno wśród osób starszych, jak i młodszych pokoleń. Dane pokazują, że problem ma realne skutki zdrowotne i społeczne, co uzasadnia potrzebę systemowych działań. Inspiracja z przykładów międzynarodowych, takich jak Japonia czy Wielka Brytania, pokazuje, że innowacyjne podejście polityczne może być jednym z narzędzi odpowiedzi na to zjawisko.
Jednak powołanie ministra ds. samotności w Polsce powinno być rozważone nie jako gest symboliczny, ale jako część szerokiego systemu polityk publicznych, integrujących działania lokalne, zdrowotne, społeczne i obywatelskie — aby samotność nie była tylko tematem kampanii, ale realnie redukowanym zagadnieniem społecznym.
Bernard Gołko
Źródła:
- PCK, CBOS, WHO
- Badanie PCK / ISB Zdrowie: ponad 55 % osób 60+ mieszka samotnie
- EPALE / Instytut Badań Pollster – samotność wśród osób 80+
- Badanie kliniczne – poczucie samotności hospitalizowanych seniorów
- Jo Cox Commission / Wielka Brytania – data i kontekst
